Maria by Antoni Malczewski – a Polish Novel / a Ukrainian Novel
DOI:
https://doi.org/10.17721/psk.2025.41.589-603Keywords:
Ukrainianness, 19th Century, Borderness, Malczewski AntoniAbstract
The article provides an overview of the interpretive possibilities hidden within the subititle “Ukrainian novel” used by Antoni Malczewski for his poem “Maria”. By tracing the shifting semantic field of the category “Ukrainianness” in 19th-century Polish culture, I attempt to recreate the spectrum of possible readings of the poem and also to demonstrate the consequences of these interpretative choices. The article provides arguments for reading the titular protagonist of Malczewski’s poem within the context of Ukrainian culture. In his final work “Blizzard in the Steppes” (1862), Grabowski revisits the motif of conflict between a Polish master and his Ukrainian subjects, centering the narrative on Marusia, a beautiful Ukrainian girl who becomes the symbolic heart of the story. In many respects, Marusia echoes Malczewski’s Maria: her name, beauty, and spiritual sensitivity directly recall the earlier heroine. Like Maria, she embodies moral fragility and transcendence, and her death signifies the collapse of hope for love and community. While Marusia’s Ukrainian identity is explicit, Maria’s origins remain ambiguous. Yet the heroine’s psychological and physical type deviates from the Polish noble stereotype, and scenes such as the funeral in the Orthodox church suggest an underlying Ukrainian context. This ambivalence mirrors broader representations of women in mid-nineteenth-century Polish literature set in Ukraine – figures caught between Polish lineage and Ukrainian roots, as in Goszczyński’s Orlika or Słowacki’s “Silver Dream of Salomea”. The hypothesis that Maria might share kinship with Ukrainian folk heroines – Marusias of dumky, including the legendary poet Marusia Czuraj – opens new interpretive perspectives. Malczewski, raised in Volhynia, could have drawn inspiration from such archetypes. Through this lens, “Maria. A Ukrainian Tale” reveals a hidden “Ukrainiannes”, inscribed in the symbolic tension between Polish and Ukrainian cultural worlds. The poem’s conclusion with images of Orthodox domes gleaming on the horizon and whispered prayers of Ukrainian women frames the tragedy within Eastern Christian eschatology. Thus, the narrative’s despair is counterbalanced by the hope of transcendence, transforming Maria into an allegory of cultural and spiritual borderlands, where love, death, and redemption intertwine.
References
Bartoszewicz, J. (1864). Co znaczyła i gdzie była Ukraina? Biblioteka Warszawska, 2, 3.
Bartoszewicz, J. (1867). Ukraina. W: Encyklopedia powszechna (t. XXV, s. 957). Warszawa.
Beauvois, D. (2005). Trójkąt ukraiński: szlachta, carat i lud na Wołyniu, Podolu i Kijowszczyźnie 1793–1914 (K. Rutkowski, Tłum.). Lublin.
Bracka, M. Marie romantyków polskich „szkoły ukraińskiej”. Referat wygłoszony na V Sympozjum im. Zofii Trojanowiczowej Temat ukraiński w literaturze. Od romantyzmu do współczesności (Poznań, 7–9 IV 2025).
Chmielowski, P. (1899). Historia literatury polskiej (t. 3, s. 199). Warszawa.
Feliksiak, E. (2012). Ukraina w Marii Antoniego Malczewskiego. W: S. Makowski, U. Makowska & M. Nesteruk (Red.), „Szkoła ukraińska” w romantyzmie polskim. Szkice polsko-ukraińskie (s. 180). Warszawa.
Grabowski, M. (1837). O elemencie poezji ukraińskiej w poezji polskiej. W: Literatura i krytyka (cz. 2, s. 114). Wilno.
Grabowski, M. (1839). Uwagi nad szkołami poezji polskiej (z powodu artykułu o ukrainomanii). Tygodnik Petersburski, 36–37, 205.
Grabowski, M. (1850). Ukraina dawna i teraźniejsza. Kijów.
Jerszow, W. (2012). Osobliwości w wyjaśnianiu antynomicznych problemów Prawobrzeża Ukrainy w polskojęzycznej literaturze pamiętnikarskiej doby romantyzmu. W: A. Janicka, K. Korotkich & J. Ławski (Red.), Pogranicza, cezury, zmierzchy Czesława Miłosza. Studia. Warszawa.
Kuziak, M. (2015). Mickiewicz – prelekcje paryskie – szkoła ukraińska. Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Literacka, 45(65).
Ławski, J. (2003). Marie romantyków. Metafizyczne wizje kobiecości. Mickiewicz – Malczewski – Krasiński (Rozdz. IV Dlaczego „Maria”? Symboliczne ewokacje kobiecości w poemacie Antoniego Malczewskiego). Białystok.
Malczewski, A. (1958). Maria. Powieść ukraińska (R. Przybylski, Oprac.). Wrocław–Kraków.
Mickiewicz, A. (1955a). Literatura słowiańska (L. Płoszowski, Tłum.; J. Krzyżanowski, Red.). W: A. Mickiewicz, Dzieła (t. VIII, s. 40). Warszawa.
Mickiewicz, A. (1955b). Literatura słowiańska (J. Krzyżanowski, Red.). W: A. Mickiewicz, Dzieła (t. XI, s. 54). Warszawa.
Mochnacki, M. (2000). O literaturze polskiej w wieku dziewiętnastym. W: M. Strzyżewski (Oprac.), Rozprawy literackie (s. 289). Wrocław–Warszawa.
Nahlik, J. (2012). Dziewiętnastowieczni pisarze ukraińscy o „szkole ukraińskiej” w romantyzmie polskim (od Tarasa Szewczenki do Iwana Franki). W: S. Makowski, U. Makowska & M. Nesteruk (Red.), „Szkoła ukraińska” w romantyzmie polskim. Szkice polsko-ukraińskie. Warszawa.
Okoń, W. (2006). Kresy w malarstwie. Wrocław.
Padalica, T. [Zenon Fisz]. (1856). Opowiadania i krajobrazy. Szkice z wędrówek po Ukrainie (s. 10–11). Wilno.
Słownik języka polskiego. (1900–1927). J. Karłowicz, A. A. Kryński & W. Niedźwiedzki (Red.) (t. VII, s. 270). Warszawa.
Stefanowska, Z. (2015). Mickiewicz jako czytelnik Marii Malczewskiego. W: Z. Stefanowska, Mapa romantyzmu polskiego. Pisma z lat 1964–2007. Warszawa.
Węgrzyn, I. (2005). Polskie piekło. Literackie biografie zdrajców targowickich: Stanisława Szczęsnego Potockiego, Franciszka Ksawerego Branickiego i Seweryna Rzewuskiego. Kraków.
Węgrzyn, I. (2012). „Szkoła ukraińska” jako projekt krytyczno-literacki i tożsamościowa strategia środowiska konserwatywnych pisarzy kręgu Tygodnika Petersburskiego. Pamiętnik Literacki, (3).
Węgrzyn, I. (2016). Tęsknić, tużyć, opowiadać… Proza Michała Grabowskiego. W: I. Węgrzyn (Oprac.), M. Grabowski, Stanica hulajpolska. Ukraińskie opowieści. Kraków.
Węgrzyn, I. (2021). Wyczerpana tradycja. Szkice o literaturze polskiej XIX w. (Rozdz. Kłopotliwe dziedzictwo sarmatyzmu. Romantyczni twórcy wobec postaci starosty kaniowskiego Mikołaja Bazylego Potockiego). Warszawa.
Zawadzka, D. Świat kobiet w „Marii” Malczewskiego – o tym, co za sceną. Referat wygłoszony na V Sympozjum im. Zofii Trojanowiczowej Temat ukraiński w literaturze. Od romantyzmu do współczesności (Poznań, 7–9 IV 2025).
Zawadzka, D. (2025). Świat kobiet w Marii i histeria. Pamiętnik Literacki, (3), 41–54.
