Жрець і жертва: тоталітарне сакрум у новелі Миколи Хвильового «Я (Романтика)»

Автор(и)

  • Альберт Новацький John Paul II Catholic University of Lublin image/svg+xml

DOI:

https://doi.org/10.17721/psk.2026.42.544-564

Ключові слова:

Микола Хвильовий, Я (Романтика), тоталітарне сакрум, санктум, десакралізація

Анотація

У статті новелу Миколи Хвильового «Я (Романтика)» прочитано як літературну модель тоталітарного сакрум у розумінні Юзефа Тішнера, тобто такого, що вимагає тотальної жертви й саме себе освячує. Попередні дослідження, зокрема праці Григорія Грабовича та Мирослави Кавецької, з’ясували, що в цьому тексті є святим. Тут питання інше: як сакрум діє, тобто як воно вимагає жертви, усуває конкурентну святиню й підпорядковує собі власного «жерця». Теоретичну основу становлять праці Рудольфа Отто, Мірчі Еліаде, Роже Кайуа та Рене Жирара, а також розрізнення сакрум і санктум. Санктум означає святість, пов’язану з добром (у новелі це світ матері), а сакрум – ширшу, етично неоднозначну сферу, яку в тексті втілює ідея «загірної комуни».

Аналіз складається з трьох частин. У першій розглянуто простір і «обряд» революційного трибуналу: палац розстріляного шляхтича, стіл, що править за вівтар, «новий синедріон», екстаз героя. Метафору революції як нової віри поставлено на тлі російського богобудівництва початку ХХ ст. У другій світ матері постає як конкурентне санктум. У третій досліджено кульмінацію: герой виправдовує вироки посиланням на історію, оповідь від першої особи не дозволяє відрізнити подію від галюцинації, а чорний трибунал виявляється водночас літургією та проєкцією розщепленої свідомості.

Автор доводить, що «загірна комуна» до кінця лишається сакрум, негативним і демонічним. Після вбивства матері десакралізації зазнає не сама ідея, а її легітимація: вона вже не виправдовує жертви й діє як голий наказ. Це підтверджує фінал: герой слухняно виконує наказ вартового, а озера комуни горять «у дальній безвісті», без Марії. Така теза полемізує з думкою М. Кавецької, за якою профанною стає сама комуна. Порівняння цього механізму з іншою прозою Хвильового 1920-х рр. залишено для подальших досліджень.

Біографія автора

  • автор Альберт Новацький, афіліація John Paul II Catholic University of Lublin

    Альберт Новацький, доктор філософії, завідувач Колегіуму прикладної лінгвістики Люблінського Католицького університету Івана Павла ІІ, співробітник Кафедри російської, української та білоруської літератур Інституту літературознавства, Факультет гуманітарних наук ЛКУ.

Посилання

Bazarov, V., Berman, Ya., Lunacharsky, A., Yushkevich, P., Bogdanov, A., Gelfond, I., & Suvorov, S. (1910). Filosofskiy sbornik. Ocherki po filosofii marksizma. Moskva: Zveno. [in Russian].

Bezkhutryi, Yu. (2003). Khvylovyi: problemy i interpretatsii. Kharkiv: Folio. [in Ukrainian].

Hundorova, T. (1993). Ruinuvannia romantychnoi metafizyky. Slovo i chas, (11), 22–28. [in Ukrainian].

Khomenko, H. (1994). Mykola Khvylovyi: u poshukakh intelektualnoho bezsmertia. Zbirnyk Kharkivskoho istoryko-filolohichnoho tovarystva, 3, 83–97. [in Ukrainian].

Khvylovyi, M. (1984a). Vstupna novela. In Tvory v piatiokh tomakh (Vol. 1, pp. 109–114). New York–Baltimore–Toronto: Smoloskyp. [in Ukrainian].

Khvylovyi, M. (1984b). Ya (Romantyka). In Tvory v piatiokh tomakh (Vol. 2, pp. 33–53). New York–Baltimore–Toronto: Smoloskyp. [in Ukrainian].

Osadcha, Yu. (2008). Bibliini reministsentsii u noveli Mykoly Khvylovoho “Ya (Romantyka).” In I. Nabytowycz (Ed.), Sacrum i Biblia w literaturze ukraińskiej (pp. 583–592). Lublin: Ingvarr. [in Ukrainian].

Rizziotti, Dzh. (1979). Zhyttia Isusa Khrysta. Rym: Vydannia Ukrainskoho Katolytskoho Universytetu im. Sv. Klymenta Papy. [in Ukrainian].

Rudnytskyi, M. (1936). Vid Myrnoho do Khvylovoho. Lviv: Nakladom Vydavnychoi Spilky “Dilo.” [in Ukrainian].

Sviate Pysmo Staroho ta Novoho Zavitu: Povnyi pereklad, zdiisnenyi za oryhinalnymy yevreiskymy, aramiiskymy ta hretskymy tekstamy. (1992). Ukrainske Bibliine Tovarystvo. [in Ukrainian].

Bielawski, J. (1986). Islam jako religia światowa. У: J. Keller, W. Kotański, W. Tyloch, B. Kupis (ред.), Zarys dziejów religii. Warszawa: Iskry. [in Polish].

Boer, R. (2014). Religion and socialism: A. V. Lunacharsky and the God-Builders. Political Theology, 15(2), 188–209. [in English].

Caillois, R. (1995). Człowiek i sacrum. Warszawa: Oficyna Wydawnicza Volumen. [in Polish].

Eliade, M. (1999). Sacrum i profanum. O istocie religijności. Warszawa: KR. [in Polish].

Encyklopedia katolicka (т. 17: Republika–Serbia). (2012). Lublin: Towarzystwo Naukowe KUL. [in Polish].

Girard, R. (2019). Sacrum i przemoc (M. Plecińska & J. Pleciński, перекл.). Kraków: Nomos. (Оригінальна праця опублікована 1972 року). [in Polish].

Grabowicz, G. (2000). Symbolic autobiography in the prose of Mykola Khvylovyi (Some preliminary observations). У: Z. Gitelman, L. Hajda, J.-P. Himka, R. Solchanyk (ред.), Cultures and nations of Central and Eastern Europe: Essays in honor of Roman Szporluk (с. 165–180). Cambridge, MA: Ukrainian Research Institute, Harvard University. [in English].

Horniatko-Szumiłowicz, A. (2017). Категорія мовчання в новелі Миколи Хвильового «Я (Романтика)». Studia Ukrainica Posnaniensia, 5, 237–247. [in Ukrainian].

Kawecka, M. (1997–1998). Nowela Mykoły Chwylowego „Ja (romantyka)”. Z badań nad sacrum w literaturze ukraińskiej. Roczniki Humanistyczne, 45–46(7), 119–128. [in Polish].

Kline, G. L. (1968). Religious and anti-religious thought in Russia. Chicago: The University of Chicago Press. [in English].

Krupa, P. (2005). Людина і світ у новелі «Я (Романтика)» Миколи Хвильового [Магістерська праця, Ягеллонський університет]. Краків. [in Ukrainian].

Krupa, P. (2018). „Na Zachód” i „Z dala od Moskwy”? Publicystyka Mykoły Chwylowego lat 1925–1926. Historia – idee – konteksty. Kraków: Universitas. [in Polish].

Michnik, A., Tischner, J., & Żakowski, J. (1995). Między panem a plebanem. Kraków: Znak. [in Polish].

Nowacki, A. (2006). „Człowiek faustowski” w recepcji Mykoły Chwylowego. Warszawskie Zeszyty Ukrainoznawcze, 21–22, 313–320. [in Polish].

Nowacki, A. (2010). Recepcja spuścizny literackiej Mykoły Chwylowego w literaturoznawstwie polskim. У: W. Kołbuk, A. Nowacki, L. Puszak (ред.), Między Wschodem a Zachodem. Z dziejów pogranicza polsko-wschodniosłowiańskiego (с. 263–271). Lublin: Wydawnictwo KUL. [in Polish].

Nowacki, A. (2013). „Myśli pod prąd”. Twórczość Mykoły Chwylowego w kontekście ukraińskiej dyskusji literackiej lat 1925–1928. Lublin: Wydawnictwo KUL. [in Polish].

Nowacki, A. (2017). Aktywny romantyzm. Estetyka literacka WAPLITE w świetle dokumentów programowych. Studia Ukrainica Posnaniensia, 5, 331–339. [in Polish].

Otto, R. (1993). Świętość. Elementy irracjonalne w pojęciu bóstwa i ich stosunek do elementów racjonalnych. Wrocław: Thesaurus Press. [in Polish].

Rosenthal, B. G. (2002). New myth, new world: From Nietzsche to Stalinism. University Park, PA: Pennsylvania State University Press. [in English].

Sawicki, S. (1981). Poetyka. Interpretacja sacrum. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. [in Polish].

Опубліковано

10.11.2026

Номер

Розділ

Літературознавство