Жрець і жертва: тоталітарне сакрум у новелі Миколи Хвильового «Я (Романтика)»
DOI:
https://doi.org/10.17721/psk.2026.42.544-564Ключові слова:
Микола Хвильовий, Я (Романтика), тоталітарне сакрум, санктум, десакралізаціяАнотація
У статті новелу Миколи Хвильового «Я (Романтика)» прочитано як літературну модель тоталітарного сакрум у розумінні Юзефа Тішнера, тобто такого, що вимагає тотальної жертви й саме себе освячує. Попередні дослідження, зокрема праці Григорія Грабовича та Мирослави Кавецької, з’ясували, що в цьому тексті є святим. Тут питання інше: як сакрум діє, тобто як воно вимагає жертви, усуває конкурентну святиню й підпорядковує собі власного «жерця». Теоретичну основу становлять праці Рудольфа Отто, Мірчі Еліаде, Роже Кайуа та Рене Жирара, а також розрізнення сакрум і санктум. Санктум означає святість, пов’язану з добром (у новелі це світ матері), а сакрум – ширшу, етично неоднозначну сферу, яку в тексті втілює ідея «загірної комуни».
Аналіз складається з трьох частин. У першій розглянуто простір і «обряд» революційного трибуналу: палац розстріляного шляхтича, стіл, що править за вівтар, «новий синедріон», екстаз героя. Метафору революції як нової віри поставлено на тлі російського богобудівництва початку ХХ ст. У другій світ матері постає як конкурентне санктум. У третій досліджено кульмінацію: герой виправдовує вироки посиланням на історію, оповідь від першої особи не дозволяє відрізнити подію від галюцинації, а чорний трибунал виявляється водночас літургією та проєкцією розщепленої свідомості.
Автор доводить, що «загірна комуна» до кінця лишається сакрум, негативним і демонічним. Після вбивства матері десакралізації зазнає не сама ідея, а її легітимація: вона вже не виправдовує жертви й діє як голий наказ. Це підтверджує фінал: герой слухняно виконує наказ вартового, а озера комуни горять «у дальній безвісті», без Марії. Така теза полемізує з думкою М. Кавецької, за якою профанною стає сама комуна. Порівняння цього механізму з іншою прозою Хвильового 1920-х рр. залишено для подальших досліджень.
Посилання
Bazarov, V., Berman, Ya., Lunacharsky, A., Yushkevich, P., Bogdanov, A., Gelfond, I., & Suvorov, S. (1910). Filosofskiy sbornik. Ocherki po filosofii marksizma. Moskva: Zveno. [in Russian].
Bezkhutryi, Yu. (2003). Khvylovyi: problemy i interpretatsii. Kharkiv: Folio. [in Ukrainian].
Hundorova, T. (1993). Ruinuvannia romantychnoi metafizyky. Slovo i chas, (11), 22–28. [in Ukrainian].
Khomenko, H. (1994). Mykola Khvylovyi: u poshukakh intelektualnoho bezsmertia. Zbirnyk Kharkivskoho istoryko-filolohichnoho tovarystva, 3, 83–97. [in Ukrainian].
Khvylovyi, M. (1984a). Vstupna novela. In Tvory v piatiokh tomakh (Vol. 1, pp. 109–114). New York–Baltimore–Toronto: Smoloskyp. [in Ukrainian].
Khvylovyi, M. (1984b). Ya (Romantyka). In Tvory v piatiokh tomakh (Vol. 2, pp. 33–53). New York–Baltimore–Toronto: Smoloskyp. [in Ukrainian].
Osadcha, Yu. (2008). Bibliini reministsentsii u noveli Mykoly Khvylovoho “Ya (Romantyka).” In I. Nabytowycz (Ed.), Sacrum i Biblia w literaturze ukraińskiej (pp. 583–592). Lublin: Ingvarr. [in Ukrainian].
Rizziotti, Dzh. (1979). Zhyttia Isusa Khrysta. Rym: Vydannia Ukrainskoho Katolytskoho Universytetu im. Sv. Klymenta Papy. [in Ukrainian].
Rudnytskyi, M. (1936). Vid Myrnoho do Khvylovoho. Lviv: Nakladom Vydavnychoi Spilky “Dilo.” [in Ukrainian].
Sviate Pysmo Staroho ta Novoho Zavitu: Povnyi pereklad, zdiisnenyi za oryhinalnymy yevreiskymy, aramiiskymy ta hretskymy tekstamy. (1992). Ukrainske Bibliine Tovarystvo. [in Ukrainian].
Bielawski, J. (1986). Islam jako religia światowa. У: J. Keller, W. Kotański, W. Tyloch, B. Kupis (ред.), Zarys dziejów religii. Warszawa: Iskry. [in Polish].
Boer, R. (2014). Religion and socialism: A. V. Lunacharsky and the God-Builders. Political Theology, 15(2), 188–209. [in English].
Caillois, R. (1995). Człowiek i sacrum. Warszawa: Oficyna Wydawnicza Volumen. [in Polish].
Eliade, M. (1999). Sacrum i profanum. O istocie religijności. Warszawa: KR. [in Polish].
Encyklopedia katolicka (т. 17: Republika–Serbia). (2012). Lublin: Towarzystwo Naukowe KUL. [in Polish].
Girard, R. (2019). Sacrum i przemoc (M. Plecińska & J. Pleciński, перекл.). Kraków: Nomos. (Оригінальна праця опублікована 1972 року). [in Polish].
Grabowicz, G. (2000). Symbolic autobiography in the prose of Mykola Khvylovyi (Some preliminary observations). У: Z. Gitelman, L. Hajda, J.-P. Himka, R. Solchanyk (ред.), Cultures and nations of Central and Eastern Europe: Essays in honor of Roman Szporluk (с. 165–180). Cambridge, MA: Ukrainian Research Institute, Harvard University. [in English].
Horniatko-Szumiłowicz, A. (2017). Категорія мовчання в новелі Миколи Хвильового «Я (Романтика)». Studia Ukrainica Posnaniensia, 5, 237–247. [in Ukrainian].
Kawecka, M. (1997–1998). Nowela Mykoły Chwylowego „Ja (romantyka)”. Z badań nad sacrum w literaturze ukraińskiej. Roczniki Humanistyczne, 45–46(7), 119–128. [in Polish].
Kline, G. L. (1968). Religious and anti-religious thought in Russia. Chicago: The University of Chicago Press. [in English].
Krupa, P. (2005). Людина і світ у новелі «Я (Романтика)» Миколи Хвильового [Магістерська праця, Ягеллонський університет]. Краків. [in Ukrainian].
Krupa, P. (2018). „Na Zachód” i „Z dala od Moskwy”? Publicystyka Mykoły Chwylowego lat 1925–1926. Historia – idee – konteksty. Kraków: Universitas. [in Polish].
Michnik, A., Tischner, J., & Żakowski, J. (1995). Między panem a plebanem. Kraków: Znak. [in Polish].
Nowacki, A. (2006). „Człowiek faustowski” w recepcji Mykoły Chwylowego. Warszawskie Zeszyty Ukrainoznawcze, 21–22, 313–320. [in Polish].
Nowacki, A. (2010). Recepcja spuścizny literackiej Mykoły Chwylowego w literaturoznawstwie polskim. У: W. Kołbuk, A. Nowacki, L. Puszak (ред.), Między Wschodem a Zachodem. Z dziejów pogranicza polsko-wschodniosłowiańskiego (с. 263–271). Lublin: Wydawnictwo KUL. [in Polish].
Nowacki, A. (2013). „Myśli pod prąd”. Twórczość Mykoły Chwylowego w kontekście ukraińskiej dyskusji literackiej lat 1925–1928. Lublin: Wydawnictwo KUL. [in Polish].
Nowacki, A. (2017). Aktywny romantyzm. Estetyka literacka WAPLITE w świetle dokumentów programowych. Studia Ukrainica Posnaniensia, 5, 331–339. [in Polish].
Otto, R. (1993). Świętość. Elementy irracjonalne w pojęciu bóstwa i ich stosunek do elementów racjonalnych. Wrocław: Thesaurus Press. [in Polish].
Rosenthal, B. G. (2002). New myth, new world: From Nietzsche to Stalinism. University Park, PA: Pennsylvania State University Press. [in English].
Sawicki, S. (1981). Poetyka. Interpretacja sacrum. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. [in Polish].
